"Projektanci nie zmienią świata w pojedynkę" - wywiad z Julią Sulikowską

O odpowiedzialności klimatycznej projektantów, poglądzie na design oraz różnicach w podejściu do przestrzeni publicznej w Polsce i Niemczech rozmawialiśmy z Julią Sulikowską, projektantką, autorką Urban Coolspot Project, wyróżnionego 1. miejscem w konkursie make me! podczas tegorocznego Łódź Design Festival.

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / fot. z archiwum projektantki

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / fot. z archiwum projektantki

Bartłomiej Jankowski: Cześć Julia! Przede wszystkim – chciałbym porozmawiać o Tobie i Twojej pracy projektowej. Zawsze wiedziałaś, że chcesz zostać projektantką?

Julia Sulikowska: Zupełnie nie! Najpierw myślałam, że będę studiować architekturę. Później stanęłam przed wyborem – architektura na UDK w Berlinie czy wzornictwo na warszawskiej ASP. W tamtym momencie z bardzo praktycznych względów stwierdziłam: „Zostaję w Warszawie”.

BJ: Skąd wziął się pomysł, by zająć się projektowaniem w przestrzeni miejskiej?

JS: Już w trakcie studiów na ASP w wielu projektach kierowałam swoją uwagę w stronę zagadnień związanych z miastem. Pamiętam, że kiedy zgłaszałam się na Akademię Sztuk Pięknych, tematem teczki był „witacz”. Jak się dowiedziałam później, temat ten był bardzo różnie interpretowany przez moich kolegów i koleżanki. Ja zainspirowałam się kulturą Podlasia – ławkami, które stoją przed domami i pełnią funkcję głównego punktu popołudniowych spotkań mieszkańców wsi. W moim projekcie próbowałam przenieść te tradycje do realiów miejskich. To był mój pierwszy miejski projekt. To dzięki niemu dostałam się na wzornictwo.

BJ: Na czym polegał ten projekt?

JS: Wyobraziłam sobie, że takie rozwiązanie byłoby odpowiednie do zaimplementowania w bardziej kameralnych dzielnicach o zabudowie szeregowej i jednorodzinnej. Budynki są rozmieszczone wzdłuż ulicy i każda działka jest wydzielona płotem - podobnie jak na Podlasiu. Brakuje natomiast jakiegoś znaku w przestrzeni, który ułatwiłby nawiązanie kontaktu z sąsiadami. Taka ławka mogłaby stać się miejscem spotkań również w miastach i pozytywnie wpłynąć na znajomości sąsiedzkie.

BJ: Teraz pomyślałem o domu Hansenów w Szuminie. Oni też wystawili tam taką ławkę, by trochę przybliżyć się do lokalnej społeczności.

JS: Tak!

BJ: Czyli już wtedy wiedziałaś, że chcesz zająć się projektowaniem w kontekście miejskim?

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / fot. z archiwum projektantki

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / fot. z archiwum projektantki

JS: Tak. Brak ładu przestrzennego w polskich miastach od dawna rzucał mi się w oczy i do dziś szukam odpowiedzi na pytanie, z czego on wynika – dlaczego podejście w postrzeganiu i kształtowaniu przestrzeni publicznej, na przykład w Niemczech, jest tak odmienne od tego co znamy w Polsce?

BJ: Od trzech lat mieszkasz w Berlinie – skończyłaś tam studia magisterskie na Kunsthochschule Weißensee na kierunku Product Design. Aktualnie pracujesz w pracowni projektowania miejskiego. Różnicy, o której wspomniałaś, możesz doświadczyć codziennie na różnych poziomach. Powiesz o niej coś więcej?

JS: Różnic jest pewnie wiele. Jedną z nich jest przekonanie, że przestrzeń wspólna należy do wszystkich i należy o nią dbać. Dobrym przykładem jest moja sąsiadka z bloku, która troszczy się o ogród znajdujący się na wewnętrznym dziedzińcu. Regularnie podlewa rośliny oraz sadzi nowe. Nie wygradza też tej przestrzeni dla siebie, bo robi to dla wszystkich. Dbanie o zieleń miejską jest tu powszechną praktyką. Powstaje tu też wiele kolektywnych inicjatyw społecznych. Na przykład w okresach największych upałów, ludzie organizują się i podlewają przyuliczne drzewa. Jest to odmienne od dominującego w Polsce podejścia polegającego na odcinaniu się od tego, co wspólne. Potwierdza to też celne sformułowanie Filipa Springera, że w naszym kraju przestrzeń wspólna jest raczej postrzegana jako przestrzeń niczyja.

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / fot. z archiwum projektantki

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / fot. z archiwum projektantki

BJ: Masz jakąś tezę, dlaczego tak się stało?

JS: Odwołując się dalej do tekstu Filipa Springera, myślę, że oprócz wpływu lat komunizmu na podejście ludzi do przestrzeni publicznej istotnym problemem jest – po pierwsze – brak świadomości, kto odpowiada za przestrzeń miejską, a po drugie brak powszechnej edukacji plastycznej, która uwrażliwiłaby nas na estetykę otoczenia, w którym żyjemy. Dodatkowo mam poczucie, że specjaliści z dziedziny architektury i projektowania nie cieszą się dużym autorytetem. Wielu Polaków ma poczucie wyższości własnego gustu nad wiedzą i umiejętnościami ekspertów oraz kontekstem miejsca. Z powodu braku myślenia kolektywnego jesteśmy świadkami chaosu form i barw. Dobro wspólnoty nie jest w Polsce priorytetem. Można tego doświadczyć również na różnych etapach edukacji, nie tylko artystycznej. W szkole czy na uczelni pracuje się indywidualnie i kładzie się nacisk na „ja” i „mój projekt”.

BJ: Rozumiem, że to lepiej oddaje też realia rynku pracy? Projektanci i projektantki zazwyczaj muszą pracować zespołowo…

JS: Muszą to za wiele powiedziane, ale z tego co obserwuję jest to postrzegane jako wartość.

BJ: Wróćmy jeszcze na chwilę do podejścia Polaków i Polek do przestrzeni wspólnej. Załóżmy, że chcielibyśmy, żeby to się zmieniło. Kto mógłby koordynować te zmiany? Miasta i dzielnice, organizacje samorządowe? Jaką rolę mogą odgrywać w tym projektanci i projektantki?

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / wystawa make me!, Łódź Design Festival 2022 / fot. Oświecony

Urban Coolspot Project, projekt: Julia Sulikowska / wystawa make me!, Łódź Design Festival 2022 / fot. Oświecony

JS: To bardzo ciekawe pytanie! Na podstawie moich obserwacji, jak funkcjonuje to w Berlinie, uważam, że władze miejskie i dzielnicowe odgrywają kluczową rolę. Jeżeli te instytucje promują i wspierają finansowo inicjatywy miejskie i społeczne, to powstaje rynek dla projektantów, którzy mogą oferować swoje usługi w tym zakresie komercyjnie. W Berlinie działa wiele różnych biur projektowania miejskiego, dzięki temu, że popyt ze strony władz miejskich jest na tyle duży, że pozwala na rentowną działalność. Zyskują na tym wszyscy, ponieważ dzięki zacieśnionej współpracy projektantów, urzędników i mieszkańców powstają liczne projekty znacznie podnoszące jakość przestrzeni.

BJ: Może to trochę poza tematem… A czy myślisz, że są w mieście takie przestrzenie architektoniczne, które bardziej czy mniej sprzyjają takim oddolnym aktywnościom? Wyobrażam sobie, że jeśli mieszkasz na przykład w kameralnym, trzypiętrowym bloku z miejscem na zieleń, to trochę inaczej odbierasz przestrzeń wspólną niż mieszkając na blokowiskach jak warszawski Gocław czy berliński Gropiusstadt.

JS: Moim zdaniem jest wiele czynników, które wpływają na intensywność oddolnych działań. Charakter zabudowy, ilość zieleni miejskiej w okolicy oraz status ekonomiczny mieszkańców pełnią wiodące role. W rejonach o niskiej intensywności zabudowy, na przykład w dzielnicach willowych charakteryzujących się wysoką zamożnością mieszkańców, powstaje mniej wspólnotowych inicjatyw. Jest to spowodowane większymi możliwościami ekonomicznymi pojedynczych osób. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w gęsto zabudowanych dzielnicach, w których brakuje zieleni miejskiej. W takiej okolicy poszczególni mieszkańcy nie mają

szansy wpłynąć na status quo działając indywidualnie. Jako grupa mają natomiast wystarczającą siłę, aby zainicjować zmiany. W takiej sytuacji również skala tych działań będzie na tyle duża, że zrobi zauważalną różnicę. Podsumowując, w niektórych typach przestrzeni miejskich mieszkańcy indywidualnie regulują jakość swojego otoczenia, natomiast w innych potrzebne jest skoordynowane działanie kolektywu.

gala make me! na Łódź Design Festival 2022 / fot. Aleksandra Pawłowska

gala make me! na Łódź Design Festival 2022 / fot. Aleksandra Pawłowska

BJ: Projekt, który zgłosiłaś na make me! i za który wyróżniono Cię pierwszym miejscem, to projekt miejski. Porozmawiajmy o nim. Wiem, że był to przedmiot Twojej pracy magisterskiej na Kunsthochschule Berlin Weißensee.

JS: Krótko przed magisterką pracowałam przy projekcie, który dotyczył analizy klimatycznej oraz rekomendacji w zakresie lokalnych pomysłów na adaptację dla wyznaczonego obszaru Berlina. Wtedy bardziej zainteresowałam się tematyką zmian klimatycznych w kontekście infrastruktury miejskiej. Moją uwagę zwrócił problem, jak szara infrastruktura zaburza obieg wody w środowisku. Podczas opadów deszczu woda jest odprowadzana wieloma drogami, by zniknąć czym prędzej w systemie kanalizacji. Następstwem jest zmniejszone parowanie podczas upalnych i suchych dni. To przyczynia się do powstawania zjawiska miejskiej wyspy ciepła, czyli długotrwałego przegrzewania się miast w miesiącach letnich.

Projekt Urban Coolspot to system służący do retencji wody deszczowej oraz ponownego jej wykorzystania do chłodzenia ewaporacyjnego. System wykorzystuje porowate moduły gliniane, wodę deszczową, którą możemy zbierać różnymi drogami dzięki infrastrukturze miejskiej i cyrkulację powietrza, za sprawą której dochodzi do ewaporacji. Celem jest poprawa mikroklimatu w skali placu czy dziedzińca dla zapewnienia mieszkańcom miast komfortu termicznego w miesiącach letnich. Projekt ma też służyć za inspirację, jak można wykorzystać zasoby, takie jak woda deszczowa, wiatr i rośliny, które mamy i chwilowo są marnowane do poprawy status quo.

Julia Sulikowska / fot. z archiwum projektantki

Julia Sulikowska jest absolwentką Wydziału Wzornictwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Otrzymała stypendium na kontynuację nauki w Niemczech i ukończyła studia magisterskie w Wyższej Szkole Artystycznej Weißensee w Berlinie. Zawodowo zajmuje się projektowaniem w kontekście przestrzeni miejskiej. Pracuje w berlińskim biurze projektowania miejskiego, gdzie jest odpowiedzialna za projektowanie produktów 2D i 3D, małych wystaw oraz współtworzenie miejskich wydarzeń partycypacyjnych. Jeden z projektów, polegający na stworzeniu analizy klimatycznej dla wybranej dzielnicy Berlina i zaproponowaniu lokalnych działań adaptacyjnych w związku z nasilającymi się warunkami klimatycznymi, stał się inspiracją dla projektu „Urban Coolspot”.

BJ: Dla mnie ten projekt to też swoisty statement – mówi o Twoim poglądzie na design, o Tobie jako projektantce. Odniosłaś się do problemów społecznych, do kryzysu klimatycznego i wyzwań z nim związanych. Projekt miałby powstać z gliny, wykorzystywać naturalne właściwości wody, wiatr.

JS: Również na co dzień staram się myśleć o tym jakie konsekwencje niosą moje wybory konsumenckie. Niezwykle trudno jest dowiedzieć się, czy kupując dany produkt nieumyślnie nie przyczyniamy się do rozwoju globalnych problemów takich jak nadmierna produkcja odpadów, emisja dwutlenku węgla czy wyzysk ludzi. Tworząc Urban Coolspot myślałam o transparentności - wykorzystaniu jedynie naturalnych zasobów i procesów. Nie wyobrażałam sobie, żeby projekt, który jest nastawiony na zapobieganie skutkom zmian klimatu, był zasilany prądem lub wykorzystywał materiały odpowiedzialne za zanieczyszczanie naszej planety.

BJ: Czyli współcześnie projektanci powinni brać na siebie taką „odpowiedzialność klimatyczną”?

JS: W jednym z wywiadów zapytano mnie: „Czy projektanci zmienią świat?”. Nie zmienią go w pojedynkę. Nie można przypisać im też całej “odpowiedzialności klimatycznej”. Mają natomiast umiejętności, żeby pokazać jak sprostać wielu wyzwaniom. Projektanci odnoszą się do problemów, z którymi boryka się społeczeństwo i proponują inspirujące rozwiązania.

BJ: Poza tym, że chcesz wykorzystać glinę, odwołałaś się też do technologii znanej w starożytności.

JS: Tak, zainspirowały mnie tradycyjne systemy chłodzenia ewaporacyjnego. W Starożytnym Egipcie używano glinianych waz wypełnionych wodą, które wachlowano, by zwiększyć cyrkulację powietrza i tym samym działanie ewaporacyjne. Drugą inspiracją był detal z architektury Bliskiego Wschodu – naczynie ceramiczne z wodą umieszczone w otworze okiennym, zadaszone tak, by woda się nie nagrzewała. W kontakcie z zimną wodą powietrze, które wpada do pomieszczenia jest chłodzone, a ciepłe ucieka górą przez ażurowe zadaszenie na zewnątrz. To bardzo prosty system, który w mądry sposób wykorzystuje naturalnie zachodzące zjawiska, wodę oraz porowatość gliny. Natura jest naszym największym zasobem. Powinniśmy myśleć o niej, projektując miasta.

BJ: Czy miałaś już możliwość sprawdzić swój projekt w rzeczywistości?

JS: Niestety nie. Do tej pory udało mi się opracować projekt w zakresie teoretycznym oraz w formie małych modeli. Z pomocą moich kolegów z pracy planuje stworzyć i przetestować pierwszy prototyp w skali 1:1 w przestrzeni miejskiej. Na jego podstawie będę mogła sprawdzić m.in. jak silne jest działanie kapilarne i chłodzące, a także stabilność, bezpieczeństwo.

BJ: Co dało Ci make me!?

JS: Przede wszystkim motywację! Projekt cieszy się zainteresowaniem, co napędza mnie do dalszego rozwijania pomysłu. Tak jak już wspomniałam, Urban Coolspot Project jest zainteresowane berlińskie biuro AG.URBAN, w którym jestem zatrudniona. Projekt został opublikowany jako jeden z piętnastu pomysłów na lokalną adaptację klimatyczną dla jednej z dzielnic Berlina. Poza tym jestem też w kontakcie z firmą Paradyż, patronem festiwalu.

BJ: A dlaczego zgłosiłaś się do make me!?

JS: Miałam wrażenie, że praca magisterska może być dla mnie ostatnią szansą, by wziąć udział w tym konkursie. Paradoksalnie byłam przekonana, że nic z tego nie wyjdzie, że mój projekt nie do końca pasuje do profilu make me! – był bardziej koncepcją niż dopracowanym prototypem. Ostatecznie – ku mojej uciesze, ale też zaskoczeniu – jury zadecydowało o mojej wygranej.

Tekst: Bartłomiej Jankowski, OKK! PR